Botim kritik i dorëshkrimeve të romanit Dimri i vetmisë së madhe.

Mandala's study of the Albanian writer Ismail Kadare offers a deep dive into the life and works of one of the most significant contemporary literary figures. The book examines Kadare’s unique literary style, his political engagement, and the cultural context of his writings, offering a valuable critical perspective on his legacy.

Ne studion Kadare (HC)

"Në periferinë e Ismailandit është shembulli se si, nëpërmjet qasjeve sinkronike dhe diakronike, mund të vështrohet krijimtaria e një shkrimtari si shprehje estetike dhe njëkohësisht, si ravijëzim edhe i vendit të atij shkrimtari në historinë e letërsisë, po ashtu i mënyrës si historia kombëtare dhe historia letrare komunikojnë njëra me tjetrën. Me këtë vepër, profesor Matteo Mandala na siguroi sërish se është më i zoti ndër topografë për krijimin e një harte të Ismailandit".

NE PERIFERINE E ISMAILANDIT

Rilindja shqiptare nuk do të kishte qenë ajo që njohim pa kontributin e intelektualëve arbëreshë e sidomos të De Radës. De Rada u bë i pari intelektual arbëresh që mori guximin të imagjinojë të ardhmen e Shqipërisë në një nga çastet më të errëta historike, kur Shqipëria as që men­dohej se mund të ekzistonte si shtet i pavarur. De Rada ishte nismëtari i letërsisë moderne shqiptare: botimi i Këngëve të Millosao-s në vitin 1836 jo vetëm që shënoi fillimin e një faze të re në letërsinë shqipe, por i hapi shtegun europianizmit që do të karakterizojë veprat e autorëve të mëvonshëm. Ka ardhur koha të rihapet çështja “De Rada” si çështje hermeneutike e historisë së letërsisë shqipe dhe si moment kthese e pikë moskthimi në procesin e zhvillimit të kulturës dhe identitetit shqiptar.

Jeronim De Rada Portret Artisti Ne Rini

“Arbërishtja në rrjedhë të shekujve” përmbledh një përzgjedhje të kontributeve të autorit në fushën e gjuhësisë, kryesisht të dialektologjisë, të historisë së gjuhës shqipe dhe të etimologjisë. Duke analizuar të dhënat e shumta që përmbahen te Fjalori i Da Lecce-s, Mandalà arrin të zbulojë kuptime tashmë të zhdukura dhe të rindërtojë mjeshtërisht strukturën e plotë kuptimore të fjalëve dikur polisemantike shqip, shqiptar e shqipini, duke hedhur kështu përfundimisht dritë mbi historinë e zhvillimit të brendshëm të etnonimit të shqiptarëve. Libri synon të japë një kuadër të qartë të prirjeve të albanologjisë së sotme arbëreshe e njëherazi për të vënë në pah faktin se studimet gjuhësore të kryera nga albanologët arbëreshë mbi komunitetet e tyre përbëjnë një model paradigmatik të qasjes shkencore ndaj çështjeve të mëdha të gjuhësisë shqiptare.

Arberishtja Ne Rrjedhe Te Shekujve

Letërsia romantike arbëreshe, gjatë një shekulli të historiografisë letrare shqiptare, ose nuk është njohur fare, ose është njohur me shtrembërime dhe shmangie të papërfytyrueshme, ose është vendosur keq në periudhizimin e përgjithshëm të zhvillimit të letrave shqipe, ose është përjashtuar vijimësisht prej shkencës letrare. Kjo është një prej të vërtetave më të thjeshta që duhen pranuar në rastin e botimit nga shtëpia botuese “Naimi” të librit më të ri“Gjurmime filologjike për letërsinë romantike arbëreshe” të Matteo Mandalà-it, albanolog i njohur, profesor në Universitetin e Palermos, Itali.  Në këtë libër gjithçka është e re për lexuesin shqiptar. Të reja janë leximet e trashëgimit letrar në botën arbëreshe, prej veprave të De Radës, Gavril Darës, Zef Skiroit, Frangjisk Santorit, Emanuele Bideras dhe autorëve më të hershëm, si Luka Matrënga, Nikollë Filja e Nikollë Keta. Prapa këtij libri qendrojnë dekada të tëra pune murgu të prof. Mandalà-së, punë për të tjerët, një virtyt gati i harruar; punë në shërbim të lehtësimit të kërkimeve. 
Matteo Mandalà është një studiues model që provon se shembja e mureve midis disiplinave dhe nëndisiplinave, shpesh të farkuar për t’i dhënë komoditet vetes në një rreth të rehatshëm, lejon që historia e letërsisë shqipe të rinjihet duke u vlerësuar, duke fituar hershmëri dhe karakter sistemor. Megjithëse autori ka preferuar ta titullojë librin e tij thjesht “Studime filologjike për letërsinë romantike arbëreshe”, kemi të bëjmë me një vepër që kërkon rishqyrtime kritike për gjithë historinë e letërsisë shqipe, duke përfshirë periudhizimin e saj, ndryshimin e kalendarëve, karakterizimin e dukurive dhe zhvillimeve kulturore e letrare, prekjen e status quo-së së deritashme, funksionimin e një sistemi letrar që mbështetet mbi njësinë e gjuhës, historinë e gjinive letrare, historinë gjenetike të veprave, vështrimin krahasues të varianteve të tyre.

Studime Filologjike Per Letersine Romantike Arbereshe

Interesi për veprën e Lekë Matrangës më lindi gjatë kërkimeve që zhvillova pranë arkivit historik të eparkisë së Horës së Arbëreshëve dhe të dioqezës së Monreales, rreth viteve 1980-84, kur isha ende student. Gjatë shqyrtimit të dokumenteve të shumta, që deri atëherë nuk ishin studiuar nga kërkuesit arbëreshë, m’u shfaq para syve një numër i madh të dhënash që në një mënyrë a në tjetrën hidhnin dritë mbi figurën e të parit shkrimtar arbëresh që njohim deri më sot, duke ndriçuar aspekte të panjohura të jetës dhe të veprimtarisë së tij si përkthyes. Disa vjet më pas (1984-87), gjatë një fushate kërkimore trevjeçare që ndërmori Instituti i Gjuhës dhe i Letërsisë Shqipe të Universitetit të Palermos, me nxitjen e mësuesit dhe udhëheqësit tim, prof. Antonino Guxetës, gjeta disa dokumente që më vonë vendosa t’i mblidhja e t’i paraqisja në një studim të shkurtër, që u botua në vitin 1989. Duke qenë i sigurt se të tjera dokumente do të dilnin në dritë nga hulumtime më sistematike, vijova punën, që ndërkohë e kisha shtrirë edhe mbi studimin filologjik të tekstit të katekizmit. Mes këtyre të fundit po zë ngoje vetëm atë më të rëndësishmin: gjetjen pranë Bibliotekës “Angelica” të Romës të një ksomble tjetër të shtypur, e cila, nga njëra anë, konfirmon disa hipoteza që kam hedhur në studimet e mia të mëparshme, nga ana tjetër, duke qenë një kopje që nuk përputhet me atë që humbi, përbën një objekt të ri analize filologjike. Me këtë gjetje të papritur, historia e ndërlikuar e rindërtimit filologjik mund të përmbyllej. Jemi të bindur se dokumente të tjera që shpresojmë të dalin në dritë herët a vonë, do të konfirmojnë rindërtimin tonë a së paku, do ta plotësojnë atë në ndonjë aspekt të dorës së dytë.

Leke Matranga  Njeriu Koha Vepra

Libri « Mitet e historiografisë arbëreshe », i dijetarit arbëresh Mateo Mandalà është një libër që “u tregon vendin” pothuajse të gjitha miteve me origjinë arbëreshe me të cilat është përkundur ndër shekuj shoqëria arbëreshe, veçan në shekujt XVIII e XIX. Libri përbën një tekst tej mase të qartë, të shkruar me një logjikë që s’të fal, me një aparat metodik bashkëkohor, duke shtënë në punë metodat historiografike, semiologjike, filologjike, me një fjalë një epistemologji të tërë, që e bën të pagoditshëm nga cilado anë që mund të doje ta sulmoje. Vetë titulli Mundus vult decipi nuk është veçse pjesa e parë e motto-s latine që e plotë tingëllon: Mundus vult decipi, ergo decipiatur. Shqip po e them: Bota ka qejf që të gënjehet, pra, le të gënjehet. Libri në fjalë ngjan më fort me një vepër teorike që historinë e miteve të origjinës arbëreshe e ka përdorur si shkas për të dhënë një shembull shkencor të çmontimit të “teksteve mitologjike” si fenomenologji. Është një shembull i cili na rikujton që gjuhëtarë, historianë, antropologë etj. - po vijoj duke përmendur dijet me ndikim më të drejtpërdrejtë nga kjo fushë - e kanë detyrë t’i çmontojnë mitologji të tilla, përveçse në qofshin në shërbim jo të dijeve, por të ideologjive. Prof. dr. Aurel Plasari Akademia e Studimeve Albanologjike.

Lista e librave të autorit Matteo Mandala

Ne studion Kadare (HC)

NE PERIFERINE E ISMAILANDIT

Jeronim De Rada Portret Artisti Ne Rini

Arberishtja Ne Rrjedhe Te Shekujve

Studime Filologjike Per Letersine Romantike Arbereshe

Leke Matranga Njeriu Koha Vepra

Mitet E Historiografise Arbereshe

Ne studion Kadare (HC)

NE PERIFERINE E ISMAILANDIT

Jeronim De Rada Portret Artisti Ne Rini

Arberishtja Ne Rrjedhe Te Shekujve

Studime Filologjike Per Letersine Romantike Arbereshe

Leke Matranga Njeriu Koha Vepra

Mitet E Historiografise Arbereshe